Yaxın Şərqdə baş verən son hərbi qarşıdurmalar yalnız siyasi deyil, həm də iqtisadi baxımdan çox ağır nəticələr doğurur. ABŞ rəsmilərinin açıqlamasına görə, müharibə artıq Vaşinqtona təxminən 25 milyard dollara başa gəlib. Amma əsas sual bundan sonra başlayır: İran, İsrail və region ölkələri nə qədər itirib? Və ümumilikdə bu müharibə dünyaya neçəyə başa gəlir?
Lent.az-ın əməkdaşının hazırladığı bu araşdırmada müxtəlif tərəflərin xərclərini və ümumi iqtisadi zərəri təxmini hesablamalarla izah edirik.
ABŞ-ın xərcləri: 25 milyard dollar və artan yük
ABŞ Müdafiə Nazirliyinin (Pentagon) məlumatına görə, hərbi əməliyyatlar, logistika, texnika və canlı qüvvənin saxlanılması üçün artıq 25 milyard dollardan çox vəsait xərclənib. Bu məbləğə hərbi aviasiya əməliyyatları, dəniz qüvvələrinin saxlanılması, raket və silah sistemlərinin istifadəsi, hərbi bazaların qorunması daxildir. Ekspertlər hesab edir ki, müharibə uzandıqca bu rəqəm 40–60 milyard dollara qədər arta bilər.
İranın itkiləri: iqtisadi zərbə daha ağırdır
İran üçün müharibənin əsas yükü birbaşa hərbi xərclərdən çox iqtisadi itkilərdir.
Təxmini hesablamalara görə İran neft satışında azalmaya görə, gündə 300–400 milyon dollar itirir. İllik itki isə təxminən 100–120 milyard dollardır. Hərbi və infrastruktur zərəri isə 10–20 milyard dollar miqdarındadır. Yəni ümumilikdə İranın itkisi artıq 120–140 milyard dollar civarında qiymətləndirilir. Bundan əlavə sanksiyalar güclənir, valyuta dəyər itirir, daxili bazarda inflyasiya artır. Bu da real iqtisadi zərəri daha da böyüdür.
İsrailin xərcləri: yüksək texnologiyalı müharibənin qiyməti
İsrail müharibədə daha çox yüksək texnologiyalı müdafiə sistemlərindən istifadə edir. Bu isə xərcləri ciddi şəkildə artırır. Təxmini göstəricilərəəsasən, gündəlik hərbi xərclər: 200–300 milyon dollar, ümumi xərclər isə 15–25 milyard dollardı. Ən böyük xərclər hava hücumundan müdafiə sistemləri (məsələn, raketlərin qarşısını alma), hərbi əməliyyatlar və mobilizasiya, iqtisadi fəaliyyətin dayanması ilə bağlıdır. İsrail iqtisadiyyatı güclü olsa da, uzunmüddətli müharibə ciddi yük yaradır.
Region ölkələrinin zərəri
Yaxın Şərqdə müharibə yalnız tərəflərə yox, digər ölkələrə də təsir edir. Körfəz ölkələrində neft daşımalarında risk alırlar, təhlükəsizlik xərcləri kifayət qədər artıb. Təxminən 20–30 milyard dollarlıq zərərə məruz qalıblar.
İraq və Suriya
* infrastruktur zədələnməsi
* təhlükəsizlik problemləri
* təxminən 10–20 milyard dollar
Livan və digər ölkələr
* iqtisadi böhran dərinləşir
* turizm və investisiya azalır
* 5–10 milyard dollar zərər
Qlobal iqtisadi təsir
Müharibə yalnız regionla məhdudlaşmır. Qlobal iqtisadiyyata da ciddi təsir edir.
Neft bazarı
* qiymətlərin artması
* logistika xərclərinin yüksəlməsi
* dünya üzrə əlavə xərclər: 100 milyard dollar+
Ticarət və logistika
* daşınma marşrutları dəyişir
* sığorta xərcləri artır
* təxminən 50–80 milyard dollar əlavə yük
Dağıntıların dəyəri
Müharibənin ən ağır nəticəsi dağıntılardır. Bunları pul ilə ölçmək çətindir, amma təxmini hesablamalar var:
* dağıdılmış infrastruktur: 50–100 milyard dollar
* şəhərlərin zədələnməsi
* enerji obyektlərinin sıradan çıxması
Bu rəqəmlər müharibə bitdikdən sonra daha da artacaq.
Ümumi hesab: müharibə dünyaya neçəyə başa gəlir?
Bütün tərəflərin xərclərini topladıqda belə bir mənzərə yaranır:
* ABŞ: 25 milyard dollar
* İran: 120–140 milyard dollar
* İsrail: 15–25 milyard dollar
* Region ölkələri: 40–60 milyard dollar
* Qlobal iqtisadi təsir: 150–200 milyard dollar
* Dağıntılar: 50–100 milyard dollar
Ümumi miqdarda təxminən 400 milyard dollardan çox vəsaitdən söhbət gedir. Bu, yalnız ilkin hesablamadır. Müharibə davam etdikcə bu rəqəm 500 milyard dollara yaxınlaşa bilər.
Yaxın Şərqdəki müharibə təkcə siyasi deyil, həm də iqtisadi fəlakətdir. ABŞ milyardlarla dollar xərcləyir, İran iqtisadi olaraq ağır zərbə alır, İsrail yüksək texnologiyalı müdafiəyə böyük vəsait ayırır, region ölkələri isə dolayı zərər görür.
Ən böyük problem isə budur: bu xərclərin çoxu bərpa üçün yenidən tələb olunacaq. Yəni müharibə yalnız indi deyil, gələcəkdə də iqtisadi yük yaratmağa davam edəcək.
İsrail-İran müharibəsi ABŞ-İran müharibəsi ABŞ İran müharibəsi İsrail İran qarşıdurması müharibə xərcləri Yaxın Şərq iqtisadiyyatı qlobal neft bazarı hərbi xərclər İran iqtisadiyyatı İsrail müdafiə sistemi dünya iqtisadi təsir müharibə zərərləri