Beynəlxalq analitiklər iddia edirlər ki, üç əsas qlobal liderin hakimiyyətdən getməsi dünyanı qlobal siyasi kabusdan xilas edə bilər.
Lent.az-ın xəbərinə görə, "The Guardian" qəzetinin köşə yazarı Saymon Tisdall Putin, Tramp və Netanyahunun niyə sürətlə təsirini itirdiyini təhlil edib.
Dünyadakı müharibələr, iqtisadi böhran və siyasi xaos bir çoxlarını tamamilə ümidsizliyə salır. Lakin beynəlxalq analitiklər ümidin olduğuna əmindirlər. Bu qlobal kabusdan qurtuluş illərdir planeti qeyri-sabitləşdirən üç əsas liderin süqutu ilə gələ bilər. Pyu Araşdırma Mərkəzinin 2025-ci ildə 25 ölkədə apardığı sorğu təsdiqləyib ki, insanların əksəriyyəti ABŞ, Rusiya və Çini ən böyük qlobal təhdidlər kimi görür. Lakin geosiyasət daha mürəkkəbdir: türklər üçün İsrail əsas düşmən, yunanlar üçün Türkiyə, Kanadada isə əhalinin əksəriyyəti ABŞ-ı həm əsas təhlükə, həm də vacib müttəfiq kimi görür.
Cəmiyyət demokratiya və siyasətçilərdən böyük məyusluq içindədir
Qərb cəmiyyəti demokratiya və siyasətçilərdən böyük məyusluq içindədir. Liderlərə etibar reytinqi rekord səviyyədə aşağıdır: “Statista”ya görə, Britaniya baş naziri Kir Starmerin reytinqi cəmi 27 faiz, Almaniya kansleri Fridrix Mertsin 19 faiz və Fransa prezidenti Emmanuel Makronun 18 faizdir.
Donald Trampın reytinqi 38 faizdə qalıb, rəqibi Kanadanın baş naziri Mark Karninin isə reytinqi 54 faizdir. Rusiyada Vladimir Putinin ənənəvi olaraq yüksək bəyənmə reytinqləri əhəmiyyətli dərəcədə aşağı düşüb, Çində sərt senzura səbəbindən Si Cinpin haqqında məlumatları yoxlamaq mümkün deyil. Yalnız Hindistan istisna olaraq ortaya çıxıb və əhali Narendra Modini həqiqətən dəstəkləyir.
Seçicilər laqeydlik əvəzinə getdikcə sistemi devirməyə hazır olan radikal qüvvələri seçirlər. Bu, həm "Narazı Fransa" kimi solçulara, həm də “Almaniya üçün Alternativ”, “Birləşmiş Krallıqda İslahat” və MAGА hərəkatının respublikaçıları da daxil olmaqla, ifrat sağçı populistlərə aiddir.
Lakin, "The Guardian" qəzetinin köşə yazarı bildirib ki, bu qüvvələr real həllər təklif etmədən yalnız aqressiya nümayiş etdirirlər. Yalnız qlobal böhranların üç episentrində radikal liderlik dəyişiklikləri bu pessimizm dalğasının qarşısını ala bilər: Putin, Benyamin Netanyahu və Trampın devrilməsi qlobal əhval-ruhiyyəni kökündən dəyişdirə və dünyaya ümid qaytara bilər.
Putinin hakimiyyəti zəifləyir
Tisdallın sözlərinə görə, Rusiyanın Ukraynaya tammiqyaslı işğalının başlanğıcından bəri Putinin prezidentliyi indi əvvəlkindən daha həssasdır. Kremlin tez bir zamanda başa çatdırmağı planlaşdırdığı uzunmüddətli müharibə artıq SSRİ üçün İkinci dünya müharibəsinin uzunluğunu keçib və Rusiyaya ən azı 350.000 hərbçinin ölümünə səbəb olub. Sanksiyalar və nəhəng xərclər Rusiya iqtisadiyyatını tükəndirir, qiymətlərin və vergilərin artmasına səbəb olur ki, hakimiyyət orqanları bunu internet bloklanması və senzura ilə gizlətməyə çalışır.
"Müharibə Rusiyaya qeyri-mütənasib iqtisadi xərclər gətirir və Qərb sanksiyaları ilə daha da ağırlaşır. Qiymətlər və vergilər artır, rəsmi internet məhdudiyyətləri isə tənqidləri boğmağa çalışır. Bu, həm də qaçılmaz milli rüsvayçılıqdır. Ukrayna təkcə innovativ dron texnologiyasından istifadə etməklə sağ qalmır, həm də döyüş meydanında öz mövqeyini qorumaqdan daha çox şey edir. Bu, təəssüf doğurur, amma Qırmızı meydanda keçirilən Qələbə günü paradının müddəti hava hücumu qorxusu səbəbindən azaldılıb", - beynəlxalq icmalçı qeyd edib.
Hakim klanlar və təhlükəsizlik qüvvələri arasında münaqişələr barədə şayiələr yayıldığı bir vaxtda Putin sui-qəsd cəhdi və ya çevriliş qorxusu ilə nadir hallarda ictimaiyyət qarşısına çıxır. Bu xəbərlər informasiya müharibəsinin bir hissəsi olsa belə, onun müharibənin ehtimal olunan sonu ilə bağlı son açıqlaması Rusiyanın öz daxilindən gələn ciddi təzyiqi göstərir.
Netanyahu çətin vəziyyətdədir
"The Guardian" qəzetinin köşə yazarı qeyd edir ki, İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu da potensial olaraq çətin vəziyyətdədir. O, inanır ki, İsrailin ən uzun müddətdir baş naziri olan Netanyahu müxalifət partiyaları onun ifrat sağçı hakim koalisiyasını devirmək üçün birləşdikcə seçki mübarizəsi ilə üzləşəcək.
Şərhçi qeyd edir ki, oktyabr ayına təyin olunmuş ümumxalq səsverməsi Netanyahuya etimada dair faktiki referenduma çevriləcək. Seçicilər baş naziri 7 oktyabr 2023-cü il faciəsinin qarşısını ala bilməməkdə, müstəqil araşdırmadan imtina etməkdə və Qəzzada HƏMAS-ı məhv etmək vədini yerinə yetirməməkdə günahlandırırlar, çünki onun hərəkətləri müharibə cinayətləri kimi təsnif edilir. Buna demokratiyanı sarsıtmaq və uzun müddətdir davam edən korrupsiya halları ilə bağlı ittihamlar da əlavə olunur.
Hazırkı baş nazirin vəziyyəti son qərarlar nəticəsində fəlakətli şəkildə pisləşib: Trampla birlikdə İrana qarşı başladılan müharibə, Tehranın nüvə proqramının dayandırılmaması, Hörmüz boğazının bağlanması və Livanın işğalı. Bu uzunmüddətli münaqişə israilliləri Netanyahuya qarşı çevirib və seçkilərdən sonra onun hakimiyyətdə qalmaq şansını minimuma endirib.
Trampın ən böyük düşməni özüdür
“The Guardian” qəzetinin köşə yazarı qeyd edir ki, Tramp özünün ən pis düşməni olaraq qalır. Uğursuz İran siyasəti ilə daha da ağırlaşan aşağı gəlirli amerikalıların maliyyə çətinliklərini görməzdən gəlməklə, o, faktiki olaraq öz seçicilərinə xəyanət edir. Onun sərt xarici siyasəti - ticarət münaqişələri, ətraf mühit məsələlərinə məhəl qoymamaq, NATO müttəfiqlərinə təzyiq göstərmək və diktatorlarla flört etmək - Qərb cəmiyyətində pessimizmi daha da dərinləşdirir.
Lakin, iqtisadiyyatın vəziyyəti həmişə Amerika seçkilərinin nəticəsini müəyyən edir. Trampın hərəkətləri vəziyyəti daha da pisləşdirdikcə, Respublikaçılar noyabr ayında keçiriləcək ara seçkilərdə Nümayəndələr Palatasının və Senatın nəzarətini itirmək riski ilə üzləşirlər. Demokratların qələbəsi Trampın təsirini əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşdıracaq və impiçment prosesinə səbəb ola bilər.
Putin, Tramp və Netanyahudan sonra nə baş verəcək?
Saymon Tisdallın fikrincə, Putin, Netanyahu və Trampın hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması qlobal atmosferi kökündən dəyişə bilər. Putindən sonra Kremldə repressiv sistem qalsa belə, onun varisi, çox güman ki, Rusiyanın özünü xilas etmək naminə dağıdıcı müharibəni dayandırmağa çalışacaq.
İsraildə Netanyahunun istefası təhlükəsizlik məsələlərini həll etməyəcək, lakin ifrat sağçıların hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması Fələstin ərazilərinə təzyiqi azaldacaq.
"Təcrid olunmuş İsrailin nüfuzu sarsılmış vəziyyətdədir və uzun müddətdir ki, arzuladığı ölkə ilə milli hesablaşmaya ehtiyacı var. Putin kimi Netanyahunun da uzun müddətdir ki, Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi ilə hesablaşmaya ehtiyacı var", - jurnalist qeyd edir.
Tramp üçün ara seçkilərdə məğlub olmaq, siyasi nüfuzun Konstitusiya ilə aradan qaldırılması və ya itirilməsi deməkdir.
"Bir şey dəqiqdir: Trampın qüsurlu prezidentliyinin sonu dünyanı təmizləməyə kömək edəcək. Ondan və iki zəhərli dostundan azad olan Qərbin ruhdan düşmüş, boğulmuş xalqları yenidən nəfəs ala biləcəklər. Ümid və inam bərpa olunacaq", - şərhçi qeyd edib.
Donald Tramp Valdimir Putin Benyamin Netanyahu