Tarix boyu saysız-hesabsız şəhərlər qurulub, inkişaf edib və müxtəlif səbəblərdən məhv olub. Müharibələr, zəlzələlər, vulkan püskürmələri, epidemiyalar və iqtisadi böhranlar bir çox yaşayış məntəqəsinin tarix səhnəsindən silinməsinə səbəb olub.
Lent.az-ın əməkdaşının hazırladığı araşdırmada bildirilir ki, ancaq elə şəhərlər də var ki, onların yoxa çıxması bu günə qədər alimlər üçün müəmmalı olaraq qalır. Bəzilərinin sakinləri şəhəri tərk edib və bir daha geri qayıtmayıb, digərləri isə təbiətin qoynunda itib. Arxeoloqlar onilliklərdir bu yaşayış məskənlərini araşdırsa da, bütün suallara hələ də cavab tapa bilməyiblər.
Atlantida – Bəlkə də tarixin ən məşhur itmiş şəhəri
İtmiş şəhərlərdən danışarkən ilk yada düşən Atlantidadır. Qədim yunan filosofu Platonun əsərlərində bəhs edilən bu şəhərin yüksək inkişaf etmiş sivilizasiyaya malik olduğu bildirilir. Rəvayətə görə, Atlantida cəmi bir gecə ərzində güclü zəlzələ və daşqın nəticəsində su altında qalıb.
Min illərdir alimlər Atlantidanın həqiqətən mövcud olub-olmadığını araşdırırlar. Bəziləri onun sadəcə əfsanə olduğunu düşünür. Digərləri isə Aralıq dənizi, Atlantik okeanı və hətta Antarktida yaxınlığında onun izlərini axtarmağa davam edirlər. Bu günə qədər Atlantidanın mövcudluğunu qəti şəkildə sübut edən heç bir arxeoloji dəlil tapılmayıb.
Maçu Pikçu – İtmiş şəhər yenidən kəşf edildi
Perunun dağlarında yerləşən Maçu Pikçu uzun illər insanlardan gizli qalıb. XV əsrdə inşa edilən şəhər XVI əsrdə ispanların bölgəyə gəlməsindən sonra naməlum səbəbdən tərk edilib.
Ən maraqlısı isə budur ki, ispan işğalçıları bu şəhəri heç vaxt tapmayıblar. Maçu Pikçu yalnız 1911-ci ildə amerikalı tədqiqatçı Hiram Binqem tərəfindən yenidən dünya ictimaiyyətinə təqdim olunub.
Şəhərin niyə tərk edilməsi ilə bağlı müxtəlif ehtimallar irəli sürülür. Epidemiya, ərzaq çatışmazlığı, siyasi dəyişikliklər və dini səbəblər ən çox müzakirə olunan versiyalardır.
Petra – Daşların içində gizlənən möhtəşəm şəhər
İordaniyada yerləşən Petra qədim dünyanın ən mühüm ticarət mərkəzlərindən biri olub. Şəhər qayaların içərisinə oyularaq tikilib və uzun illər böyük sərvət toplayıb. Lakin ticarət yollarının dəyişməsi və ardıcıl zəlzələlər nəticəsində Petra tədricən əhəmiyyətini itirib. Vaxt keçdikcə şəhər tamamilə unudulub və yalnız 1812-ci ildə isveçrəli səyyah İohan Lüdviq Burkxardt tərəfindən yenidən aşkar edilib.
Bu gün Petra UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxildir və dünyanın yeddi yeni möcüzəsindən biri hesab olunur.
Pompey – Bir günün içində məhv olan şəhər
Tarixdə ən dəqiq sənədləşdirilmiş faciələrdən biri eramızın 79-cu ilində baş verib. Vezuvi vulkanının güclü püskürməsi nəticəsində Pompey şəhəri bir neçə saat ərzində kül qatının altında qalıb.
Şəhərin minlərlə sakini qaça bilməyib. Maraqlıdır ki, qalın kül təbəqəsi binaları, küçələri və insanların son anlarını demək olar ki, dəyişmədən qoruyub saxlayıb.
Bu səbəbdən Pompey bu gün qədim Roma həyatını öyrənmək üçün ən mühüm arxeoloji məkanlardan biri hesab olunur.
Angkor – Meşələrin udduğu imperiya
Kambocadakı Angkor bir vaxtlar dünyanın ən böyük şəhərlərindən biri idi. Burada yüz minlərlə insan yaşayırdı. XV əsrdən sonra şəhər tədricən boşalmağa başlayıb. Uzun müddət səbəb məlum deyildi. Son araşdırmalar göstərir ki, iqlim dəyişiklikləri, uzunmüddətli quraqlıq, su idarəetmə sisteminin sıradan çıxması və siyasi böhran Angkorun tənəzzülünə səbəb olub. Vaxt keçdikcə sıx tropik meşələr şəhəri tamamilə örtüb. XIX əsrdə fransız tədqiqatçıların bölgəyə gəlməsindən sonra Angkor yenidən dünya tərəfindən tanınıb.
Mohenco-Daro – İndus sivilizasiyasının sirri
Pakistan ərazisində yerləşən Mohenco-Daro dünyanın ən qədim şəhərlərindən biri sayılır. Təxminən 4500 il əvvəl burada kanalizasiya sistemi, küçə planlaması və inkişaf etmiş şəhər infrastrukturu mövcud idi. Lakin şəhər qəfil boşalıb. Bir vaxtlar alimlər bunun nüvə partlayışına bənzər hadisə nəticəsində baş verdiyini iddia etsələr də, sonrakı araşdırmalar bu versiyanı təsdiqləmədi. Hazırda əsas ehtimallar arasında iqlim dəyişiklikləri, çay yatağının dəyişməsi və iqtisadi geriləmə göstərilir.
Akrotiri – Vulkanın dondurduğu həyat
Yunanıstanın Santorini adasında yerləşən Akrotiri şəhəri eramızdan əvvəl XVII əsrdə güclü vulkan püskürməsi nəticəsində qalın kül qatının altında qalıb. Pompeydən fərqli olaraq burada çox az insan qalığı aşkarlanıb. Bu isə alimlərə şəhər sakinlərinin fəlakətdən əvvəl qaçmağa imkan tapdığı ehtimalını irəli sürməyə əsas verir. Akrotiri bu gün qədim Egey sivilizasiyasının öyrənilməsi üçün mühüm arxeoloji mərkəz hesab olunur.
Böyük Zimbabve – Sirri uzun illər gizlədilən şəhər
Afrikanın cənubunda yerləşən Böyük Zimbabve XIII–XV əsrlərdə regionun ən inkişaf etmiş şəhərlərindən biri olub. Uzun müddət Avropa tədqiqatçıları bu şəhərin afrikalılar tərəfindən tikildiyinə inanmaq istəmirdilər. Müasir arxeoloji araşdırmalar isə sübut edib ki, şəhər yerli Afrika sivilizasiyası tərəfindən inşa olunub. Onun tərk edilməsinin səbəbi kimi su ehtiyatlarının azalması, əhalinin artması və ticarət yollarının dəyişməsi göstərilir.
Niyə bu şəhərlərin taleyi insanları maraqlandırır?
İtmiş şəhərlər sadəcə qədim daş divarlar deyil. Onlar insan sivilizasiyasının necə inkişaf etdiyini və necə məhv ola bildiyini göstərən canlı tarix kitablarıdır. Bu şəhərlər sübut edir ki, ən güclü dövlətlər belə təbii fəlakətlər, iqtisadi böhranlar və yanlış idarəetmə qarşısında davam gətirməyə bilər. Məhz buna görə arxeoloqlar hər yeni qazıntıda keçmiş haqqında yeni məlumat əldə etməyə çalışırlar.
Hələ də cavabsız qalan suallar
Müasir peyk texnologiyaları, süni intellekt və yeraltı skan sistemləri sayəsində hər il yeni qədim yaşayış məskənləri aşkar edilir. Amazon meşələrində, Misirdə, Səudiyyə Ərəbistanında və Mərkəzi Amerikada son illərdə yüzlərlə naməlum yaşayış yeri müəyyən edilib. Bununla belə, tarixin ən böyük sirrlərinin hamısı hələ açılmayıb. Atlantidanın mövcudluğu, bəzi qədim şəhərlərin niyə birdən-birə boşaldılması və bəzi sivilizasiyaların necə yox olması alimlər üçün araşdırma mövzusu olaraq qalır. Tarix göstərir ki, heç bir şəhər əbədi deyil. Bir vaxtlar milyonlarla insanın yaşadığı, zəngin ticarət mərkəzləri olan yaşayış məntəqələri bu gün ya xarabalığa çevrilib, ya da torpaq və meşələrin altında gizlənir.
Arxeoloqların hər yeni kəşfi keçmişə dair təsəvvürlərimizi dəyişir. Ola bilsin ki, gələcək illərdə yeni texnologiyalar sayəsində bu gün sirr hesab etdiyimiz şəhərlərin taleyi də tam aydınlaşacaq. Hələlik isə Atlantidadan Mohenco-Daroya, Angkordan Petraya qədər uzanan bu sirli şəhərlər tarixsevərlərin və alimlərin marağını cəlb etməyə davam edir və insan sivilizasiyasının nə qədər möhtəşəm, eyni zamanda nə qədər kövrək olduğunu xatırladır.
itmiş şəhərlər qədim şəhərlər tarix arxeologiya Atlantida Pompey Petra Maçu Pikçu Angkor Mohenco-Daro Akrotiri Böyük Zimbabve qədim sivilizasiyalar tarixi sirlər sirli şəhərlər UNESCO qədim dünya arxeoloji kəşflər tarixi araşdırma dünya tarixiMənbə: lent.az