Siz bir qarğanı incitmisiniz. Cəmi bir dəfə. Ona qışqırmısınız, daş atmısınız və ya sadəcə yanından keçərkən quşa təhlükə kimi görünmüsünüz. Siz bu hadisəni bir dəqiqə sonra unutmusunuz. Qarğa isə yox.
Lent.az qarğalarla bağlı maraqlı faktı təqdim edir:
Bir, beş, hətta 17 il sonra belə o, üzünüzü xatırlaya bilər. Üstəlik, yalnız həmin qarğa deyil, ətrafdakı bütün qarğalar sizi tanıya bilər. Bu, şəhər əfsanəsi deyil, elmi faktdır.
Qarğalar insan üzlərini yadda saxlaya və cəmi bir görüşdən illər sonra həmin şəxsi tanıya bilirlər. Məşhur təcrübədə qarğalar mənfi hadisə ilə əlaqələndirdikləri “təhlükəli” maskanı 2,7 il sonra da tanıyıblar. Qarğaların onları incidən insanlarla bağlı yaddaşı 17 ilədək davam edə bilər.
Qarğalar üzləri yalnız özləri yadda saxlamır, bu məlumatı digər quşlara, hətta sonrakı nəsillərə də ötürürlər. Qarğaların beynində insanlarda qorxu, təhlükə və emosional xatirələrin emalında iştirak edən badamabənzər cisim mövcuddur.
Maskalar, qarğalar və 17 illik yaddaş
2006-cı ildə Vaşinqton Universitetinin bioloqu Con Marzluff rezindən hazırlanmış “mağara adamı” maskası taxaraq yeddi qarğanı tutub. O, quşların ayaqlarına tanınmaları üçün xüsusi halqalar taxdıqdan sonra onları sərbəst buraxıb. Quşlara zərər dəyməyib, lakin onlar həmin üzü yadda saxlayıblar. Sonrakı illərdə Marzluff və həmkarları vaxtaşırı eyni maskanı taxaraq universitet şəhərciyində görünüblər.
Qarğaların reaksiyası dərhal və aqressiv olub: onlar yüksək səslə qarıldayıb, insanın üzərinə şığıyıb, dəstələr halında toplaşıb və “təhlükəli” şəxsi təqib ediblər. Digər tədqiqatçıların taxdığı neytral maskalar isə quşlarda heç bir reaksiya yaratmayıb.
2013-cü ildə aqressiya ən yüksək həddə çatıb. Qarşılaşdıqları 53 qarğadan 47-si “təhlükəli” maska taxmış insana qarıldayaraq reaksiya verib. 2023-cü ildə, təcrübənin başlanmasından 17 il sonra aqressiya tədricən yoxa çıxıb. Bununla belə, quşların təhlükə hesab etdikləri üzü təxminən iyirmi il yadda saxladıqları məlum olub.
Nəsildən-nəslə ötürülən yaddaş
Bu təcrübədə ən təəccüblü məqam qarğaların onları incidən şəxsi 17 il xatırlaması deyil. Əsas maraq doğuran onların bu məlumatı balalarına da öyrətməsidir. 2006-cı ildə tutulmayan və “təhlükəli” maska ilə heç vaxt birbaşa qarşılaşmayan gənc qarğalar da həmin maskaya qarşı aqressiv davranıblar. Onlar yaşlı quşların reaksiyasını müşahidə edərək təhlükəni tanımağı öyrəniblər.
Bu, sosial öyrənmə adlanır. Konkret insan haqqında məlumat genlər vasitəsilə deyil, davranış və müşahidə yolu ilə ötürülür. Təcrübənin ilk iştirakçıları öldükdən sonra belə digər qarğalar “miras qalmış” davranışı davam etdiriblər. Bu, sadəcə güclü yaddaş deyil. Bu, ayrı-ayrı fərdlərdən daha uzun yaşayan mədəni ənənədir.
Bəs siz həyətinizdəki qarğaların müxtəlif insanlara fərqli münasibət göstərdiyini müşahidə etmisinizmi?
Bu, təsadüf olmaya bilər. Onlar kimin kim olduğunu bilirlər.
Qarğaların yaddaşında emosiyalar və neyrobiologiya
Qarğalar insan üzlərini niyə belə yaxşı xatırlayırlar? Cavab onların beynindədir. Qarğalara “təhlükəli” maska göstərilərkən aparılan beyin müayinələri badamabənzər cisimdə aktivlik yarandığını göstərib. İnsanlarda da məhz bu nahiyə qorxu, təhlükə və emosional xatirələrin emalında iştirak edir.
Bu, sadəcə şərti refleks deyil. Bu, insanlardakı kimi fəaliyyət göstərən emosional yaddaşdır. Vaşinqton Universitetinin tədqiqatçıları bildiriblər ki, çox az canlı növündə yaddaş, emosiyalar və sosial öyrənmənin belə aydın birləşməsi müşahidə olunur.
Dürüstlük və yalan: Qarğalar insanın xarakterini qiymətləndirir
Qarğaların yaddaşı yalnız təhlükəli insanlarla məhdudlaşmır. 2017-ci ildə İsveç və Avstriyadan olan alimlər doqquz əhliləşdirilmiş qarğaya çörək tikələrini pendirlə dəyişməyi öyrədiblər. Təcrübədə iştirak edən bəzi insanlar mübadiləni dürüst şəkildə həyata keçirib, digərləri isə hiylə işlədiblər: çörəyi götürüb, pendiri özləri yeyiblər.
Qarğalar hansı tədqiqatçının onları aldatmadığını tez bir zamanda yadda saxlayıb və yalnız həmin insanlarla “ticarət” ediblər. Fırıldaqçılarla isə mübadilə etməkdən qəti şəkildə imtina ediblər. Quşlar onları aldadan şəxsləri hadisədən ən azı bir ay sonra da xatırlayıblar.
Tədqiqatçılar qarğaların “dürüst” və “etibarsız” insanları iki ilədək yadda saxlaya biləcəyini düşünürlər. Bu, sadəcə üzün tanınması deyil. Qarğalar insanın etibarlılığını və davranışını da qiymətləndirirlər.
Qarğaların insan üzlərini illərlə yadda saxlaması doğrudurmu?
Bəli. Elmi təcrübələr qarğaların insan üzlərini yadda saxlaya və cəmi bir görüşdən illər sonra həmin şəxsi tanıya bildiyini təsdiqləyir. Professor Con Marzluffun məşhur təcrübəsində qarğalar “təhlükəli” maskanı 2,7 il sonra da tanıyıblar. Bu maskaya qarşı aqressiv reaksiyanın ümumi müddəti isə 17 ilədək davam edib.
Qarğalar konkret bir insandan qisas ala bilərlərmi?
Qarğalar konkret bir şəxsi təhlükə hesab etdikdə illərlə ona hücum edə bilərlər. Onlar insanların üzlərini bir-birindən fərqləndirir, mənfi təcrübəni yadda saxlayır və onları incidən şəxsi məqsədli şəkildə təqib edə bilirlər. Üstəlik, qarğalar “təhlükəli” şəxsi oxşar geyimdə olan digər insanlarla səhv salmırlar.
Qarğalar insanlar haqqında məlumatı digər quşlara ötürürlərmi?
Bəli. Qarğalar təhlükəli insanları yalnız özləri yadda saxlamır, sosial öyrənmə yolu ilə bu məlumatı dəstənin digər üzvlərinə də ötürürlər. Gənc qarğalar böyüklərin reaksiyasını müşahidə edərək kimdən uzaq durmalı olduqlarını öyrənirlər.
Bu “mədəni yaddaş” münaqişənin ilk iştirakçıları öldükdən sonra belə nəsillər boyu qorunub saxlanıla bilər. Qarğa üzünüzü unutmaya bilər. Hətta haqqınızda dostlarına, balalarına və sonrakı nəsillərə də məlumat ötürə bilər. Bu, sadəcə yaddaş deyil. Bu, internetsiz işləyən və onilliklər davam edən sosial şəbəkədir. Qarğaları incitməyin. Onlar yadda saxlayır və ən azı 17 il ərzində sizi unutmurlar.
Maraq qarğa quşlarMənbə: lent.az